Van de vleermuissoorten die leven in streken met een gematigd of landklimaat gebruikt een belangrijk deel graag grotachtige ruimten om in te kunnen overwinteren. In een vlak land als Nederland zijn er geen natuurlijke ondergrondse ruimten, maar de gebouwen die mensen hier neergezet hebben bieden regelmatig vergelijkbare omstandigheden. Het gaat om bouwwerken als appel-, aardappel- en ijskelders, kasteelkelders, bunkers en dergelijke. Door toenemende druk op de ruimte, inclusief die in en om gebouwen, zijn allerlei van dergelijke plaatsen door mensen in gebruik genomen, en daardoor niet meer bruikbaar als winterslaapplaats door vleermuizen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan kasteelkelders, die steeds vaker als tentoonstellingsruimte of restaurant worden gebruikt. Inmiddels zijn op tal van plaatsen in Nederland ruimten ingericht als vleermuiswinterverblijf, en worden ook speciaal voor dit doel kelders gebouwd. Behalve dat hiermee gelegenheid geboden wordt aan vleermuizen om de winter door te komen, biedt dit ook aan deskundigen de mogelijkheid de overwinterende dieren te tellen. Deze vorm van monitoring vindt al vele tientallen jaren plaats in Nederland, en het blijkt een goed middel om het wel en wee van vleermuizen in ons land te volgen.

Wat is een vleermuiswinterverblijfplaats?

In Nederland komen 21 soorten vleermuizen voor, welke zich alle voeden met insecten en andere kleine ongewervelde dieren. Omdat deze in de winter beperkt voor handen zijn houden vleermuizen een winterslaap. Tijdens de winterslaap verlagen vleermuizen hun lichaamstemperatuur en metabolisme (o.a. hartslag, ademhaling, vertering) tot een minimum. Op deze manier kunnen ze met een beperkte vetreserve de lange winter overleven. Ongeveer de helft van de inheemse soorten brengt de winterslaap door in grotachtige ruimten. In mergelgroeven, oude vestingwerken, ondergrondse kelders en bunkers kunnen kleine of grote aantallen vleermuizen van verschillende soorten door elkaar hangend gevonden worden. De omstandigheden in zulke ruimten voldoen in de regel aan de volgende omschrijvingen:

• -de luchtvochtigheid is er hoog en ligt tussen de 80 en 100 %.
• -de temperatuur is er vrij constant, en ligt ’s zomers tussen de 5 en 15° en 's winters tussen de 1 en 10° Celsius.
• -er dringt weinig of geen licht en geluid naar binnen.
• -er vindt weinig of geen verstoring plaats.
• -de lucht is vrij van penetrante gassen of rook.  

Temperatuur  

Tussen de soorten kunnen er aanzienlijke verschillen zijn in hun voorkeur voor temperatuur, luchtvochtigheid en schuilmogelijkheden. Ook de mate waarin minder gunstige omstandigheden worden verdragen kunnen sterk verschillen. Alhoewel de meeste soorten binnen een vergelijkbare range van absolute temperatuurwaardes kunnen overwinteren (en daar dus ook worden aangetroffen), betekent dit niet dat deze soorten eenzelfde voorkeur hebben voor overwinteringstemperatuur. De optimum temperatuur van elke soort kan bepaalt worden door te kijken naar de temperatuur waarde waarbij de meeste individuen van een soort overwinteren (grafiek). De ingekorven en de vale vleermuis behoren tot de soorten die een voorkeur lijken te hebben voor warmere hangplekken (gemiddeld tussen 8 en 8,5 graden). De dwergvleermuizen, laatvlieger en de bechsteinsvleermuis lijken een voorkeur te hebben voor koudere plekken (tussen 4 en 6 graden). De meeste soorten worden tussen de 6 en 7,5 graden waargenomen. Dwergvleermuizen kunnen overwinteren in een spouwmuur met een wisselende, tot onder nul dalende temperatuur, waar ook de luchtvochtigheid varieert. Als de buitentemperatuur boven de 4° C. komt kan deze soort weer actief worden en op insecten gaan jagen, ook gedurende de wintermaanden. Alle andere vleermuissoorten blijven het merendeel van de winter inactief.

grote afbeelding

Grafiek

Figuur xx: Hoog-Laag-Gemiddelde grafiek  van de temperatuurwaarde van diverse vleermuis soorten. De gebruikte soortnamen op de x-as zijn afkortingen van de Latijnse soortnamen. Pp/Pn/Es (Pipistrellus pipistrellus/ Pipistrellus nathusii / Eptesicus serotinus, respectievelijk de gewone dwergvleermuis, ruige dwergvleermuis en laatvlieger), Mbech (Myotis bechsteinii, Bechstein’s vleermuis), Pa/Paus (Plecotus auritus, plecotus austriacus. Respectievelijk gewone en grijze grootoorvleermuis), Mm / Mbr (Myotis mystacinus, Myotis brandtii, respectievelijk baardvleermuis en Brandt’s vleermuis), Mn (Myotis natereri, franjestaart), Mdas (Myotis dasycneme, meervleermuis), Mdaub (Myotis daubentonii, watervleermuis), Me (Myotis emarginatus, ingekorven vleermuis) en Mmyot (Myotis myotis, vale vleermuis).

Duur van verblijf gedurende de winter    

Van begin augustus tot half april duurt de winterslaap van de meeste vleermuizen. Sommige vleermuizen zullen al eerder dan half oktober in winterslaap gaan. Deze winterslaap is echter nog niet heel diep: op warme nachten wordt gepaard en gejaagd. Tijdens koude nachten gaan de dieren alvast slapen om energie te sparen.

grote afbeelding

Winterslaap periode. Door: A-J Haarsma

Paring

Behalve als winterslaapplaats dienen deze grotachtige ruimten ook als verzamelplaats voor de paring. Vanaf half juli start de paartijd van vleermuizen. Mannetjes en vrouwtjes vleermuizen leven het gehele jaar in aparte verblijven. Om elkaar toch te kunnen ontmoeten om te paren, hebben de dieren vaste ontmoetingsplekken ‘afgesproken’. Een geschikte ontmoetingsplek voldoet aan een aantal voorwaarden: de plek is bij beide geslachten bekend, de plek is gemakkelijk bereikbaar en de plek is veilig (geen lampen, geen bosuilen of ander gevaar). Hoe langer een plek bestaat, hoe meer dieren een plek kennen; het is dan ook niet verwonderlijk dat mergelgroeves erg in trek zijn als ontmoetingsplek, een groeve bestaat in tegenstelling tot bijvoorbeeld een boomholte meerdere tientallen jaren achtereen. Uit het zwermonderzoek uitgevoerd in opdracht van de provincie Limburg (hier) blijkt dat bij alle onderzochte groeves meerdere soorten vleermuizen zwermen. Uit dit onderzoek bleek dat elke vleermuissoort zijn eigen zwermperiode heeft (figuur 3): zo zwermen dwergvleermuizen, brandt’s vleermuizen en laatvliegers vanaf half juli, gevolgd door de baarvleermuis, water en meervleermuis die vanaf begin augustus zwermen en ten slotte franjestaart en ingekorven vleermuis. De zwermperiode van vleermuizen duurt minimaal tot het begin van de winterslaapperiode (half oktober).

grote afbeelding

Zwermtabel. Op basis van Janssen et all, 2008

Er blijkt een verband te bestaan tussen de mate waarin overwinteringplaatsen als zwermlocatie gebruikt worden, en de aantallen vleermuizen die daar overwinteren. Hoe meer er gezwermd wordt, hoe beter de bezetting in de winter. Over de relatie tussen de ligging van zomer- en winterverblijven is nog heel weinig bekend; aannemelijk
is echter dat de meeste vleermuissoorten verblijfplaatsen verkiezen die zo dicht mogelijk bij elkaar zijn gelegen.

Auteur: Peter Twisk, Fons Aelberts (bijgewerkt door A-J Haarsma)